Leta y’u Rwanda yashyizeho amabwiriza mashya agenga imicungire y’imiti ikoreshwa muri laboratwari z’amashuri n’imyanda iyikomokaho, nyuma y’uko hagaragaye toni zigera kuri 27 z’imiti yarangije igihe cyangwa itazwi neza mu mashuri yisumbuye 197.
Iyi mibare yagaragajwe n’isuzuma ryakozwe mu 2023, ryerekanye ko hari amashuri yari afite imiti ishobora gushyira mu kaga ubuzima bw’abanyeshuri, abakozi bayo ndetse n’ibidukikije igihe idacunzwe neza.
Amabwiriza mashya yatangajwe na Minisiteri y’Uburezi agamije gushyiraho uburyo bumwe bwo kugura, kubika, gushyiraho ibirango, gukoresha no kujugunya imiti ikoreshwa muri laboratwari z’amashuri yigisha imyuga n’ubumenyingiro (TVET).
Jean Claude Hashakineza, umuyobozi mukuru ushinzwe itumanaho muri Minisiteri y’Uburezi, yabwiye ikinyamakuru The New Times ko aya mabwiriza agamije kongera umutekano mu ikoreshwa ry’imiti no gukumira ko imiti yarangije igihe cyangwa itazwi neza ikomeza kubikwa mu buryo butemewe.
Yagize ati: “Aya mabwiriza yashyizweho kugira ngo akomeze umutekano mu ma laboratwari y’amashuri no mu bigo byigisha imyuga n’ubumenyangiro ndetse hirindwe ko imiti yarangije igihe cyangwa itazwi neza ikusanywa kandi ikabikwa mu buryo butekanye nabi.”
Raporo y’isuzuma ryakozwe mu 2023 yagaragaje ko mu mashuri yisumbuye hari ibiro 26.981 by’imiti yarangije igihe cyangwa itari izwi neza. Mu bigo by’amashuri makuru n’ibigo by’ubushakashatsi na ho hagaragaye ibiro bigera ku 15.100 by’imiti nk’iyo.
Hashakineza yavuze ko ibyavuye muri iryo suzuma byagaragaje ko hakenewe amabwiriza asobanutse agenga imicungire y’imiti, hagamijwe kurinda abanyeshuri, abakozi, abaturage ndetse n’ibidukikije.
Ibyo amashuri asabwa gukora
Amabwiriza mashya asaba amashuri gushyiraho ibirango bisobanutse ku miti yose, kuyibika ahantu hatekanye kandi hafunze no gukoresha ibigo byemewe bifite uburenganzira bwo gukusanya no gutunganya imyanda y’imiti.
Imyanda igomba gutandukanywa hakurikijwe imiterere yayo n’uko imiti ishobora gukorana, ikabikwa mu bikoresho biyikwiriye kandi bidashobora gutuma imeneka cyangwa isohokera hanze.
Ahantu habikwa iyo miti hagomba kuba hafunze, hafite umwuka uhagije kandi hatagerwa n’abanyeshuri batabifitiye uburenganzira.
Amashuri kandi asabwa kubika inyandiko zigaragaza ubwoko bw’imyanda, ingano yayo, aho yaturutse, igihe yakusanyirijwe, abantu bayikozemo n’aho yajyanywe.
Hateganywa kandi uburyo bwo gutabara igihe habaye impanuka iturutse ku miti, ndetse n’inshingano yo kumenyesha inzego zibishinzwe mu gihe kitarenze amasaha atandatu impanuka ibaye.
Minisiteri y’Uburezi ni yo izahuza ibikorwa byo gushyira mu bikorwa aya mabwiriza, mu gihe izindi nzego zizagira inshingano zihariye zo kuyashyira mu bikorwa no kugenzura iyubahirizwa ryayo.
Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Uburezi bw’Ibanze (REB) kizafasha mu mashuri atanga uburezi bw’ibanze, mu gihe Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Guteza Imbere Imyuga n’Ubumenyingiro (RTB) kizakurikirana ibigo byigisha imyuga n’ubumenyingiro.
Ikigo cy’Igihugu gishinzwe Ibizamini n’Ubugenzuzi bw’Amashuri (NESA) na cyo kizajya kigenzura iyubahirizwa ry’aya mabwiriza binyuze mu bugenzuzi bw’amashuri.
Iyi mikoranire igamije ko imiti ikoreshwa mu myigire n’amahugurwa icungwa neza kuva iguzwe kugeza igihe isigaye cyangwa imyanda yayo ikuwe aho ikoreshwa.
Toni zirenga 63 z’imiti yarangije igihe zamaze gukusanywa
Mu rwego rwo gukemura ikibazo cy’imiti yari imaze igihe ibitswe mu bigo by’amashuri, mu 2024 hatangijwe igikorwa cyo kuyikusanya kugira ngo ijyanwe ahabugenewe gutunganyirizwa.
Iki gikorwa cyageze ku bigo 574 byo mu Ntara eshanu z’u Rwanda, birimo amashuri yisumbuye 562 n’ibigo 12 by’amashuri makuru.
Hashakineza yavuze ko muri icyo gikorwa hakusanyijwe ibiro 63.427 by’imiti yarangije igihe, bikajyanwa gutunganyirizwa mu ruganda rutwika imyanda rwa Mageragere.
Mu mibare yatangajwe, ibiro 23.681 byakusanyijwe mu mashuri yisumbuye, mu gihe ibiro 39.746 byavuye mu bigo by’amashuri makuru.
Ingano y’imiti yakusanyijwe yarengaga iyari yagaragajwe mu isuzuma ryo mu 2023, kuko igikorwa cyo kuyikusanya cyo cyakorewe mu bigo byinshi kandi bitandukanye n’ibyari byakoreweho isuzuma rya mbere.
Gushyiraho amabwiriza mashya ni imwe mu ngamba zigamije gukumira ko ikibazo cy’imiti yarangije igihe cyongera kugaragara. Binyuze muri yo, ibigo by’amashuri bizajya bisabwa gukurikirana imiti kuva iguzwe kugeza ishyizwe ahabugenewe no kugira uburyo bwizewe bwo kuyibika no gucunga ibisigazwa byayo.
Minisiteri y’Uburezi irateganya ingengo y’imari yo gushyira mu bikorwa amabwiriza
Minisiteri y’Uburezi yatangaje ko iteganya gushyira mu ivugururwa ry’ingengo y’imari y’umwaka wa 2026/2027 amafaranga azakoreshwa mu gushyira mu bikorwa aya mabwiriza.
Ayo mafaranga azafasha mu kunoza aho imiti ibikwa, kugura ibikoresho birinda impanuka no guhugura abarimu n’abakozi ba laboratwari ku micungire y’imiti n’imyanda yayo.
Hashakineza yavuze ko Minisiteri y’Uburezi iteganya kwinjiza amafaranga akenewe mu ivugururwa ry’ingengo y’imari ya 2026/2027.
Binyuze muri REB, RTB na NESA, Minisiteri izakomeza gusuzuma ibikenewe mu mashuri no guhuza ibikorwa byo kuyafasha kubahiriza amabwiriza mashya.
Izi ngamba zitezweho kugabanya ibyago bishobora guterwa n’imiti icunzwe nabi, kurengera ubuzima bw’abanyeshuri n’abakozi, no kurinda ibidukikije ingaruka z’imyanda y’imiti.
Ubwanditsi@umuringanews.com
