Bamwe mu babyeyi bafite abana bahawe ubuvuzi bw’ibibazo by’amatwi ku Bitaro bya Gisirikare by’u Rwanda i Kanombe baravuga ko bongeye kugira icyizere cy’uko abana babo baziga, bagasabana n’abandi kandi bakagira uruhare mu buzima bwa buri munsi. Bashimira Leta y’u Rwanda kuba yarashyize imbaraga mu kubafasha kubona ubuvuzi bari bakeneye.
Mukantaganzwa, umwe muri abo babyeyi, avuga ko ikibazo umwana we yari afite cyo kutumva cyatumye atinda gutangira ishuri, kuko hafi y’aho batuye nta shuri ryihariye ryakira abana bafite ubumuga bwo kutumva ryari rihari.
Yishimira ko umwana we yabonye ubuvuzi, akizera ko bizamufasha kubona amahirwe yo kwiga hafi y’urugo no gusabana n’abandi bana.
Yagize ati: “Ndashimira Leta y’u Rwanda ihora izirikana abaturage bayo. Ubu umwana wanjye yaravuwe. Nizeye ko nawe agiye kugira amahirwe nk’ay’abandi bana, akiga hafi y’urugo kandi agakinana na bo mu buryo bumworoheye, kuko azajya abasha kumvikana na bo bitabaye ngombwa ko hakoreshwa amarenga gusa.”
Kalisa nawe ni umwe mu babyeyi bafite abana bahawe ubuvuzi bw’ibibazo by’amatwi. Umwana we yavuwe, ahabwa n’akuma kamufasha kumva. Ashimira Leta y’u Rwanda kuba yarafashije abana bafite ibyo bibazo kubona ubuvuzi, akizera ko bizafasha umwana we kwiga bimworoheye.
Kalisa ashishikariza abandi babyeyi bafite abana bagaragaza ibimenyetso byo kutumva, kubajyana kwa muganga hakiri kare kugira ngo basuzumwe kandi bahabwe ubuvuzi bukwiriye.
Amahirwe ku bari bafite ubumuga bwo kutumva
Kuwa 26 Ukwakira 2026 nibwo ku Bitaro bya Gisirikare by’u Rwanda i Kanombe hafunguwe ikigo cyihariye cyo gusuzuma no kuvura ibibazo by’amatwi no gufasha abantu bafite ibibazo byo kutumva.
Iki kigo cyafunguwe ku bufatanye bw’u Rwanda na Maroc, hagamijwe kongera ubushobozi bwo kumenya ibibazo by’amatwi hakiri kare, kuvura ababifite no kubafasha kubona serivisi zijyanye n’ibyo bakeneye.
Amakuru yatangajwe mu gihe cyo gufungura iki kigo ku mugaragaro ni uko mu cyumweru kimwe abana bagera kuri 50 bari bamaze guhabwa ubuvuzi, mu gihe abandi 100 bari bamaze guhabwa utwuma tubafasha kumva.
Iki kigo gifite ibikoresho bifasha gusuzuma ubushobozi bwo kumva, kumenya ibibazo by’amatwi no gutanga ubufasha bukwiranye n’imiterere y’ikibazo umurwayi afite. Harimo ibikoresho byo gusuzuma abana bakiri bato, ibyuma bipima ubushobozi bwo kumva n’ibikoresho bifasha gutunganya ibyuma bifasha kumva.
Abaganga n’abandi bakozi b’inzobere mu buvuzi bw’amatwi, kumva no kuvuga bagira uruhare mu gusuzuma no gukurikirana abarwayi. Ubufatanye bw’abahanga b’Abanyarwanda n’abo muri Maroc bwitezweho kongera ubushobozi bw’abakozi bo mu Rwanda no guteza imbere izi serivisi.
Imibare igaragaza ko hakenewe ubufasha bwihariye
Raporo y’Ibarura Rusange ry’Abaturage n’Imiturire mu Rwanda rya 2022, yasohowe n’Ikigo cy’Igihugu cy’Ibarurishamibare (NISR) mu 2023, igaragaza ko abana 77.479 bafite imyaka iri hagati ya 5 na 17, bangana na 1,8%, bafite nibura ubwoko bumwe bw’ubumuga.
Muri abo bana, 17.852 bagaragajwe ko bafite ingorane zo gushyikirana. Iyi mibare ntivuga ko abo bana bose bafite ubumuga bwo kutumva, ariko igaragaza ko hari abana bakeneye ubufasha bwihariye kugira ngo bashobore gushyikirana no kwitabira ibikorwa bya buri munsi.
Mu nkuru yasohowe na UNICEF mu 2023, hagaragajwe urugero rw’umukobwa witwa Belyse wari ufite ikibazo cyo kutumva. Nyina yavuze ko mbere y’uko ikibazo kimenyekana, yibwiraga ko umwana we atumvira cyangwa atita ku byo abwirwa.
Nyuma yo gusuzumwa no guhabwa akuma kamufasha kumva, Belyse yashoboye gushyikirana neza n’umuryango we no gukina n’abandi bana ku ishuri no mu gace atuyemo.
Ubu buhamya bugaragaza akamaro ko kumenya ibibazo by’amatwi hakiri kare no guha abana ubufasha bukwiye. Icyakora, ubufasha bukenerwa buratandukana bitewe n’imiterere y’ikibazo umwana afite; bamwe bashobora gukenera gukomeza gukoresha ibyuma bibafasha kumva, gukora imyitozo yo kuvuga cyangwa gukurikiranwa n’inzobere.
Ubufatanye mu gufasha abana
U Rwanda rufite gahunda zitandukanye zigamije gufasha abana bafite ibibazo byo kumva, zirimo Winsiga Ndumva ifasha mu gusuzuma abana, kumenya abafite ibibazo by’amatwi no kubahuza n’ubuvuzi cyangwa ibikoresho bibafasha.
Amakuru ya UNICEF yo ku wa 7 Ukuboza 2023 yagaragazaga ko mu cyiciro cy’igerageza cy’iyi gahunda, abana 984 bari barasuzumwe, 154 bahabwa ubuvuzi, naho 393 bahabwa ibyuma bifasha kumva. Iyi mibare ireba ibyakozwe muri icyo cyiciro cy’igerageza, si umubare w’abana bose bamaze gufashwa na gahunda kuva yatangira.
Nubwo ikigo cya Kanombe ari intambwe mu kongera serivisi z’ubuvuzi bw’amatwi, biracyakenewe ko ababyeyi, amashuri n’abakozi bo kwa muganga bafatanya kumenya abana bafite ibibazo byo kumva no kubageza ku buvuzi hakiri kare.
Umwana utitaba iyo bamuhamagaye, usaba ko ibyo bamubwira bisubirwamo kenshi cyangwa ugira ingorane zo gukurikira amasomo ashobora kuba akeneye gusuzumwa. Icyakora, ibyo bimenyetso byonyine ntibihagije kwemeza ko afite ikibazo cyo kutumva; bisaba kwisuzumisha kwa muganga.
Ku bana nka ba Mukantaganzwa na Kalisa, kubona ubuvuzi ni intambwe ibafungurira amahirwe mashya.
Ariko ntibikwiriye gukuraho gahunda yo gukomeza kubabonera ubufasha bukenewe, kubigisha mu mashuri abifitiye ubushobozi kandi abafasha gutera imbere no kuborohereza gusabana n’abandi ni bimwe mu bizafasha abana bafite ibibazo by’amatwi kugira uruhare mu buzima bwabo bwa buri munsi.
INKURU YA NIKUZE NKUSI Diane
